دانشگاه کردستان زیست سیاست و توسعه 3092-6866 2 1 2026 06 15 An Epistemological Genealogy of Oriental Despotism in Iran: A Critical Re-reading of Thinkers' Views تبارشناسی معرفتی استبداد شرقی در ایران: بازخوانی انتقادی آراء متفکران 106 125 64562 10.22034/jbpd.2026.145833.1043 FA طاها عشایری دانشیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. امیرحسام طاهری رز دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل. ایران. Journal Article 2026 05 09 <strong>Objective</strong>: The concept of "Oriental despotism" in Iran's theoretical discourse has often been explained from the perspective of positivist and reductionist approaches as a deterministic, intrinsic phenomenon, or merely the product of climatic and cultural determinism. This research, moving beyond these dualisms, seeks to critically analyze how this concept has been formulated, re-examine the hidden ontological presuppositions of thinkers, and identify the networked mechanisms of its reproduction. Based on a review of the literature, previous studies are mainly categorized into four paradigmatic clusters: ecological determinism, structural institutionalism, political-cultural psychology, and philosophy of history, each with its own analytical blind spots. Furthermore, few studies have explored the genealogical trajectory of the production of the concept of Oriental despotism and the hidden epistemological presuppositions of thinkers. Accordingly, the main research question is: How has Oriental despotism been reproduced through the dialectical interaction of multiple paradigms and structural mechanisms, and what networked model can formulate a path of escape from historical determinism as a structured possibility؟<br /><strong> Methodology</strong><strong>: </strong>This research is qualitative in nature and historical-comparative in    approach with an interpretive-critical orientation. The research population includes the works of 25 prominent Iranian and international thinkers from the classical to the contemporary period, who were selected through "purposive-theoretical sampling" until theoretical saturation was achieved. Data were collected through structured note-taking and analyzed using "three-stage thematic coding" (open, axial, and selective) within the framework of critical discourse analysis and historical sociology. To ensure validity and reliability, strategies such as source triangulation, peer review, and transparent documentation of the coding process were employed.<br /><strong>Findings</strong><strong>: </strong>The findings revealed that, first, the paradigmatic classification of thinkers' views falls into four clusters: ecological determinism (emphasizing centralized water management, the Asiatic mode of production, and arid climate), structural institutionalism (emphasizing the lack of intermediary institutions, patrimonialism, and the tribal structure of power), political-cultural psychology (emphasizing chronic distrust, negative individualism, and the sacralization of power), and philosophy of history (emphasizing despotism as a necessary stage in the dialectical or cyclical course of history), thereby revealing the analytical blind spots of each. Second, discursive genealogy showed that the concept of Oriental despotism is not a static truth but a "situated report of the present," having served an instrumental function in different periods (from civilizational othering in the Enlightenment era to the pathology of modernization in the era of nascent nation-states and critical re-reading in the post-mid-20th-century revolutions period). Third, drawing the "matrix of reproduction mechanisms" identified four main locks: the ecological-infrastructural lock (monopoly over water resources and rent), elite coalition and rent distribution (distribution of economic-military privileges to tribes in exchange for loyalty), cognitive-cultural internalization (negative individualism, chronic distrust, sacralization of power), and institutional path-dependent vacuum (the persistence of patrimonial structures).<br /><strong>Conclusion</strong>: The final synthesis of the research shows that Oriental despotism in Iran is neither an inexorable fate nor an intrinsic trait of Iranian culture, but rather a "self-reinforcing, path-dependent system" arising from positive feedback among material, institutional, and cultural layers. Transition from this situation requires moving beyond single-interventionism and adopting a "synergistic and multi-faceted intervention" model. This model necessitates simultaneous transformation on three fronts: the material dimension (decentralization of resources, reduction of rent dependency, economic diversification), the institutional dimension (inclusive institution-building, strengthening independent oversight institutions, legal regulation of power), and the cultural dimension (rebuilding social capital, citizenship education, strengthening local participation). By moving from causal description to testable mechanistic analysis and from essentialism to structured agency, this research provides a framework for the empirical assessment of institutional dynamics and the design of developmental interventions in Iran. <strong>هدف:</strong>  مفهوم «استبداد شرقی» در گفتمان نظری ایران اغلب از منظر رویکردهای پوزیتیویستی و تقلیل‌گرا به عنوان پدیده‌ای جبری و ذات‌بنیاد، یا صرفاً برآمده از جبر اقلیمی و فرهنگی تبیین شده است. این پژوهش، با عبور از این دوگانه‌انگاری‌ها، در پی تحلیل انتقادی نحوه صورتبندی این مفهوم، بازکاوی پیش‌فرض‌های هستی‌شناختی پنهان اندیشمندان، و شناسایی سازوکارهای شبکه‌ای بازتولید آن است. بر اساس مرور پیشینه، مطالعات پیشین عمدتاً در چهار خوشه پارادایمی جای می‌گیرند: جبر زیست‌محیطی، نهادگرایی ساختاری، روانشناسی سیاسی–فرهنگی، و فلسفه تاریخ، که هرکدام کورهای تحلیلی خاص خود را دارند. همچنین، پژوهش‌هایی که به کاوش تبارشناختیِ تولید مفهوم استبداد شرقی و پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی پنهان اندیشمندان پرداخته باشند، اندک است. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش این است: استبداد شرقی چگونه از طریق تعامل دیالکتیکی میان پارادایم‌ها و سازوکارهای ساختاری متعدد بازتولید شده است، و چه مدل شبکه‌ای می‌تواند راهی برای گریز از جبر تاریخی به مثابه یک امکان ساختاریافته صورتبندی کند؟.<br /><strong>روش:</strong> این پژوهش از نظر ماهیت کیفی، و از نظر رویکرد تاریخی–تطبیقی با گرایش تفسیری–انتقادی است. جامعه پژوهش شامل آثار ۲۵ تن از اندیشمندان برجسته ایرانی و بین‌المللی از دوره کلاسیک تا معاصر است که با «نمونه‌گیری هدفمند_نظری» تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ها به کمک یادداشت‌برداری ساختاریافته گردآوری و با استفاده از «کدگذاری تماتیک سه‌مرحله‌ای» (باز، محوری و انتخابی) در چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی و جامعه‌شناسی تاریخی تحلیل شدند. برای تأمین روایی و پایایی، از راهبردهایی چون مثلث‌سازی منابع، بررسی همتایان و مستندسازی شفاف فرایند کدگذاری استفاده شد.<br /><strong>یافته ها:</strong> یافته‌ها نشان داد که اولاً، طبقه‌بندی پارادایمی دیدگاه اندیشمندان در چهار خوشه جای می‌گیرد: جبر زیست‌محیطی (با تأکید بر مدیریت متمرکز آب، شیوه تولید آسیایی و اقلیم خشک)، نهادگرایی ساختاری (با تأکید بر فقدان نهادهای واسطه، پاتریمونیالیسم و ساختار قبیله‌ای قدرت)، روانشناسی سیاسی–فرهنگی (با تأکید بر بی‌اعتمادی مزمن، فردگرایی منفی و مقدس‌سازی قدرت) و فلسفه تاریخ (با تأکید بر استبداد به عنوان مرحله­ای ضروری در سیر دیالکتیکی یا چرخه‌ای تاریخ) که در نتیجه کورهای تحلیلی هر یک آشکار می‌شود. دوماً، تبارشناسی گفتمانی نشان داد که مفهوم استبداد شرقی نه یک حقیقت ایستا، بلکه «گزارشی موقعیت‌مند از زمان حال» است که در دوره‌های مختلف (از دیگری‌سازی تمدنی در عصر روشنگری تا آسیب‌شناسی مدرنیزاسیون در دوره دولت_ملت‌های نوپا و بازخوانی انتقادی در دوره پس از انقلاب‌های میانه قرن بیستم) کارکردی ابزاری داشته است. سوماً، ترسیم «ماتریس سازوکارهای بازتولید» چهار قفل اصلی را شناسایی کرد: قفل زیست‌بنیادی_زیرساختی (انحصار بر منابع آب و رانت)، ائتلاف نخبگان و توزیع رانت (اعطای امتیازات اقتصادی_نظامی به قبایل در ازای وفاداری)، درونی‌سازی شناختی_فرهنگی (فردگرایی منفی، بی‌اعتمادی مزمن، مقدس‌سازی قدرت)، و خلأ نهادی وابسته به مسیر (تداوم ساختارهای پاتریمونیال).<br /><strong>نتیجه</strong>: سنتز نهایی پژوهش نشان می‌دهد که استبداد شرقی در ایران نه یک سرنوشت محتوم و نه یک خصیصه ذاتی فرهنگ ایرانی، بلکه «نظامی خودتقویت‌کننده و وابسته به مسیر» است که از بازخورد مثبت میان لایه‌های مادی، نهادی و فرهنگی برمی‌خیزد. گذار از این وضعیت، مستلزم عبور از تک‌مداخله‌گری و اتخاذ مدلی «مداخله هم‌افزا و چندوجهی» است. این مدل، دگرگونی همزمان در سه جبهه را ضروری می‌سازد: بعد مادی (عدم تمرکز منابع، کاهش وابستگی به رانت، تنوع‌بخشی اقتصادی)، بعد نهادی (نهادسازی فراگیر، تقویت نهادهای نظارت مستقل، تنظیم قانونمند قدرت) و بعد فرهنگی (بازسازی سرمایه اجتماعی، آموزش شهروندی، تقویت مشارکت محلی). این پژوهش با حرکت از توصیف علّی به تحلیل مکانیکی قابل‌آزمون، و از ذات‌باوری به عاملیت ساختاریافته، چارچوبی برای ارزیابی تجربی پویایی‌های نهادی و طراحی مداخلات توسعه‌ای در ایران فراهم می‌کند https://jbpd.uok.ac.ir/article_64562_ca2449da345af6e6894ca608c580650a.pdf